Blog

Co się dzieje z JDG po śmierci właściciela: zarząd sukcesyjny krok po kroku

Facebook
Twitter
LinkedIn
Email

Przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą umiera nagle. W poniedziałek rano klienci dzwonią w sprawie zamówień, pracownicy pytają o wypłaty, a bank o spłatę kredytu obrotowego. Spadkobiercy nie mają jeszcze postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, a firma, która jeszcze wczoraj działała, formalnie nie ma wyznaczonej osoby, która ma ją prowadzić. Właśnie na taką sytuację przewidziano zarząd sukcesyjny. W tym artykule wyjaśniamy, jak działa, czego wymaga i dlaczego dla wielu rodzinnych firm jest to rozwiązanie tymczasowe, a nie docelowe.

Czym jest zarząd sukcesyjny i kogo dotyczy

Zasady tymczasowego zarządzania przedsiębiorstwem po śmierci przedsiębiorcy reguluje ustawa z 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw (tekst jednolity: Dz.U. 2021 poz. 170). Ustawa dotyczy przedsiębiorcy, który we własnym imieniu wykonywał działalność gospodarczą na podstawie wpisu do CEIDG (art. 1). Nie dotyczy więc spółek handlowych, które nie prowadzą działalności na podstawie takiego wpisu. Odrębnie rozdział 8 ustawy reguluje skutki śmierci wspólnika spółki cywilnej.

Sens tej instytucji jest prosty: przedsiębiorstwo w spadku nie zatrzymuje się na czas postępowania spadkowego, które potrafi trwać miesiącami. Zarządca sukcesyjny prowadzi firmę w imieniu własnym, ale na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku (art. 21 ust. 1), posługując się dotychczasową firmą przedsiębiorcy z dopiskiem „w spadku” (art. 17 ust. 1).

Dwie drogi powołania zarządcy

Za życia przedsiębiorcy

Najlepsza sytuacja to ta, w której przedsiębiorca sam wskazuje zarządcę, zanim cokolwiek się stanie. Może wskazać konkretną osobę albo zastrzec, że zarządcą stanie się z chwilą jego śmierci wskazany prokurent (art. 9 ust. 1). Powołanie i zgoda tej osoby wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 9 ust. 2). Jeżeli przedsiębiorca złożył wniosek o wpis zarządcy do CEIDG, zarząd sukcesyjny zostaje ustanowiony z chwilą jego śmierci (art. 7 ust. 1 pkt 1). Zarząd sukcesyjny jest wtedy ustanowiony od chwili śmierci przedsiębiorcy.

Po śmierci przedsiębiorcy

Jeżeli przedsiębiorca nie zdążył, zarządcę może powołać po jego śmierci małżonek, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku, spadkobierca ustawowy lub testamentowy, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny (art. 12 ust. 1). Wymagana jest zgoda osób, którym łącznie przysługuje udział większy niż 85/100 (art. 12 ust. 3), a samo powołanie i zgody wymagają formy aktu notarialnego (art. 12 ust. 7). Notariusz zgłasza powołanie do CEIDG, a zarządca pełni funkcję od chwili wpisu (art. 12 ust. 9 i 11).

Termin jest krótki: uprawnienie do powołania zarządcy wygasa z upływem dwóch miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy (art. 12 ust. 10). Po jego upływie zarządu sukcesyjnego już nie ustanowimy. Jeżeli akt zgonu nie zawiera daty zgonu, termin biegnie od innych zdarzeń wskazanych w ustawie (art. 12 ust. 10). Rodziny często czekają na wynik postępowania spadkowego, a termin biegnie niezależnie od niego.

Kto może być zarządcą

Zarządcą może być osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych (art. 8 ust. 1). Nie może nią być ktoś, wobec kogo prawomocnie orzeczono zakaz prowadzenia działalności gospodarczej (art. 8 ust. 2). W jednym czasie funkcję pełni tylko jedna osoba (art. 11 ust. 1), a przedsiębiorca może z góry wskazać zarządcę na wypadek, gdyby pierwszy nie mógł pełnić funkcji (art. 11 ust. 2). Zarządu sukcesyjnego nie można ustanowić, jeżeli ogłoszono upadłość przedsiębiorcy (art. 6 ust. 3).

Co wolno zarządcy, a czego nie

Zarządca dokonuje czynności zwykłego zarządu. Czynności przekraczające ten zakres, na przykład sprzedaż nieruchomości firmowej czy zaciągnięcie dużego kredytu, wymagają zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a gdy jej brak, zezwolenia sądu (art. 22 ust. 1 i 2). Niezwłocznie po ustanowieniu zarządu zarządca składa przed notariuszem wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku (art. 28 ust. 1).

Dla osób, które nie zdążą powołać zarządcy, ustawa przewiduje rozwiązanie awaryjne: do czasu ustanowienia zarządu (a jeśli go nie ustanowiono, do końca dwumiesięcznego terminu) małżonek, spadkobierca lub zapisobierca windykacyjny (a po uprawomocnieniu się stwierdzenia nabycia spadku wyłącznie właściciel przedsiębiorstwa w spadku) może dokonywać czynności koniecznych do zachowania majątku lub możliwości prowadzenia firmy, na przykład zaspokajać wymagalne roszczenia czy zbywać rzeczowe aktywa obrotowe (art. 13 ust. 1 i art. 14). Poza tym dopuszczalne są czynności zwykłego zarządu, gdy ciągłość działalności jest konieczna (art. 13 ust. 2). To jednak zakres ograniczony, który nie zastępuje zarządu sukcesyjnego.

Zarząd sukcesyjny jest tymczasowy

Zarząd sukcesyjny wygasa między innymi z upływem dwóch lat od dnia śmierci przedsiębiorcy (art. 59 ust. 1 pkt 7), z dniem dokonania działu spadku obejmującego przedsiębiorstwo (pkt 6) oraz z dniem ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy (pkt 5). Sąd z ważnych przyczyn może przed dniem wygaśnięcia przedłużyć okres zarządu sukcesyjnego na czas nie dłuższy niż pięć lat od śmierci przedsiębiorcy (art. 60 ust. 1).

Warto wiedzieć, że ustawa z 13 marca 2026 r. zmieniająca przepisy o CEIDG (Dz.U. 2026 poz. 507) wprowadza również zmiany w ustawie sukcesyjnej, między innymi dotyczące wygaśnięcia i przedłużenia zarządu. Zmiany te wchodzą w życie z dniem 1 listopada 2028 r., więc dziś obowiązują zasady opisane powyżej.

Dlaczego zarząd sukcesyjny to dopiero początek

Zarząd sukcesyjny daje czas, ale nie rozwiązuje problemu własności. Po wygaśnięciu zarządu trzeba uporządkować, kto jest właścicielem firmy i kto ją prowadzi. Przy kilku spadkobiercach, z których tylko jeden chce prowadzić biznes, a pozostali wolą dostać pieniądze, łatwo o konflikt. Dlatego właściciele firm z dłuższą perspektywą powinni rozważyć rozwiązania docelowe: przekształcenie działalności w spółkę, zapisy testamentowe dostosowane do sukcesji albo fundację rodzinną (ustawa z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej, Dz.U. 2023 poz. 326, ze zm.). Można w niej gromadzić majątek, na przykład udziały w spółce prowadzącej firmę, a w statucie określić, kto i na jakich zasadach otrzymuje z niego świadczenia (art. 2). Fundacja nie prowadzi jednak zwykłej działalności gospodarczej, bo ustawa zawęża jej zakres (art. 5), więc zwykle wymaga to wcześniejszego przekształcenia firmy w spółkę. Więcej o stanie prac nad zmianami przepisów o fundacjach rodzinnych piszemy w artykułach: Fundacja rodzinna od 2027 r. oraz Fundacja rodzinna po nowelizacji: CFC i CIT 19% od świadczeń.

Wybór zależy od wielkości majątku, liczby spadkobierców, relacji rodzinnych i kwestii podatkowych. Bez analizy konkretnej sytuacji trudno wskazać jedno rozwiązanie.

Co zrobić już teraz

  1. Sprawdź, czy prowadzisz działalność na podstawie wpisu do CEIDG. Jeżeli tak, ustawa o zarządzie sukcesyjnym Cię dotyczy.
  2. Wskaż zarządcę sukcesyjnego na piśmie i złóż wniosek o jego wpis do CEIDG. Dopiero ten wniosek sprawia, że zarząd ustanawia się z chwilą śmierci.
  3. Rozważ wskazanie drugiego zarządcy na wypadek, gdyby pierwszy nie mógł pełnić funkcji.
  4. Porozmawiaj z rodziną. Zarządca musi wyrazić zgodę, a spadkobiercy powinni wiedzieć, kto i na jakich zasadach poprowadzi firmę.
  5. Zaplanuj rozwiązanie docelowe, zanim upłyną dwa lata, na które daje czas zarząd sukcesyjny.

Podsumowanie

Zarząd sukcesyjny chroni ciągłość firmy po śmierci przedsiębiorcy, ale działa tylko tymczasowo i wymaga szybkiej reakcji: po śmierci przedsiębiorcy rodzina ma zaledwie dwa miesiące na powołanie zarządcy. Najbezpieczniej uregulować to za życia.

Prowadzisz jednoosobową firmę lub zarządzasz majątkiem rodzinnym i chcesz zaplanować sukcesję? Zapoznaj się z naszą ofertą dla przedsiębiorców albo od razu skontaktuj się z Kancelarią Tabert Przyniczka. Pomożemy dobrać rozwiązanie dopasowane do Twojej firmy i rodziny: od wskazania zarządcy sukcesyjnego po plan sukcesji na lata.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

POZOSTAŁE WPISY