Wielu przedsiębiorców, którzy czekają na zapłatę zaległej faktury, obawia się jednego: że zanim zapadnie wyrok, dłużnik zdąży wyzbyć się majątku, z którego można by egzekwować należność. Rachunek bankowy zostanie wyczyszczony, maszyny sprzedane, a nieruchomość obciążona hipoteką na rzecz innego wierzyciela. Prawo procesowe od dawna daje na to odpowiedź w postaci zabezpieczenia roszczenia — ale klasyczna procedura bywa dla wierzyciela trudna do przejścia. Dla transakcji handlowych między przedsiębiorcami ustawodawca istotnie tę drogę ułatwił.
Zabezpieczenie roszczenia — na czym polega
Zabezpieczenie to instytucja procesowa, która pozwala wierzycielowi uzyskać ochronę swojego interesu jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sprawy — najczęściej w formie zajęcia rachunku bankowego, wynagrodzenia za pracę, ruchomości lub wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości dłużnika. Sąd, udzielając zabezpieczenia, nie rozstrzyga jeszcze sporu co do meritum — chroni jedynie możliwość późniejszego wykonania wyroku.
Dlaczego standardowo jest to trudne
Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w Kodeksie postępowania cywilnego, aby uzyskać zabezpieczenie, wierzyciel musi łącznie uprawdopodobnić dwie rzeczy: samo roszczenie (czyli że dług istnieje i jest wymagalny) oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. W typowym sporze o zapłatę sprowadza się to do wykazania, że bez zabezpieczenia wykonanie przyszłego wyroku będzie niemożliwe albo poważnie utrudnione — a więc że dłużnik realnie zmierza do ukrycia majątku albo jego sytuacja finansowa gwałtownie się pogarsza. To dowód trudny do przeprowadzenia na wczesnym etapie sporu, zanim wierzyciel ma dostęp do pełnej wiedzy o kondycji kontrahenta. W praktyce wielu wniosków o zabezpieczenie sądy nie uwzględniały właśnie z powodu niewykazania interesu prawnego, mimo że samo roszczenie nie budziło wątpliwości.
Ułatwienie dla transakcji handlowych
Ustawodawca dostrzegł ten problem w specyficznym kontekście transakcji handlowych między przedsiębiorcami, czyli takich, o których mowa w ustawie o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych. Wprowadzono przepis, zgodnie z którym interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia uznaje się za uprawdopodobniony, jeżeli spełnione są łącznie trzy warunki:
- powód dochodzi zapłaty należności z tytułu transakcji handlowej w rozumieniu wspomnianej ustawy,
- wartość tej transakcji nie przekracza 75 000 zł,
- należność nie została uregulowana, a od dnia upływu terminu płatności minęły co najmniej trzy miesiące.
Innymi słowy — jeśli przedsiębiorca dochodzi zapłaty za fakturę o wartości do 75 000 zł, wystawioną w ramach transakcji handlowej, a kontrahent zwleka z zapłatą od co najmniej trzech miesięcy, sąd ma podstawę, by uznać interes prawny w zabezpieczeniu za wykazany bez dodatkowego dowodzenia, że dłużnik działa na szkodę przyszłej egzekucji. To istotna zmiana układu sił między wierzycielem a dłużnikiem, który zwleka z zapłatą.
Przykład z praktyki
Załóżmy, że firma produkcyjna wystawiła kontrahentowi fakturę na 40 000 zł za dostarczone materiały, z terminem płatności 30 dni. Kontrahent nie zapłacił, a na wezwania do zapłaty odpowiada zapewnieniami, że „ureguluje w najbliższym czasie”. Po czterech miesiącach od terminu płatności wierzyciel decyduje się złożyć pozew wraz z wnioskiem o zabezpieczenie roszczenia poprzez zajęcie rachunku bankowego dłużnika. W typowej sprawie musiałby wykazać, że dłużnik podejmuje działania zmierzające do ukrycia majątku — co bez dostępu do jego dokumentacji finansowej bywa niemal niemożliwe. Ponieważ jednak transakcja mieści się w progu 75 000 zł, a opóźnienie przekroczyło trzy miesiące, wierzyciel może powołać się na ułatwioną podstawę z Kodeksu postępowania cywilnego i ograniczyć się do przedstawienia faktury, umowy oraz dowodu wezwania do zapłaty.
Jak złożyć taki wniosek
Wniosek o zabezpieczenie roszczenia pieniężnego można złożyć razem z pozwem albo jeszcze przed jego wniesieniem, wskazując termin, w którym pozew zostanie złożony. W treści wniosku należy określić sposób zabezpieczenia (najczęściej zajęcie rachunku bankowego lub wierzytelności), jego zakres oraz dołączyć dokumenty potwierdzające istnienie długu i spełnienie trzech warunków opisanych wyżej — w tym dowód doręczenia wezwania do zapłaty, z którego wynika data wymagalności. Sąd rozpoznaje taki wniosek niezwłocznie, zwykle bez wysłuchania drugiej strony, co ma zapobiec sytuacji, w której dłużnik dowiaduje się o zabezpieczeniu wcześniej niż komornik zdąży je wykonać.
Co to oznacza w praktyce
Warto podkreślić, że złagodzenie dotyczy wyłącznie jednej z dwóch przesłanek zabezpieczenia — interesu prawnego. Wierzyciel nadal musi uprawdopodobnić samo roszczenie, a więc przedstawić dokumenty potwierdzające istnienie i wysokość długu (umowę, fakturę, potwierdzenie dostawy czy wykonania usługi, wezwanie do zapłaty). Sąd — a w wielu przypadkach z takim roszczeniem może orzekać także referendarz sądowy — wybiera też sposób zabezpieczenia proporcjonalny do wartości sporu, tak by nie obciążać dłużnika bardziej, niż to konieczne dla ochrony wierzyciela. Ułatwienie nie oznacza więc automatycznego zajęcia majątku dłużnika na sam wniosek — oznacza realną, dużo krótszą drogę do uzyskania takiego zabezpieczenia w typowych sporach o zapłatę między przedsiębiorcami.
Znaczenie dla dochodzenia należności w transakcjach handlowych
Dla wierzycieli, którzy na co dzień zmagają się z opóźnieniami w zapłacie ze strony kontrahentów, to narzędzie warto łączyć z pozostałymi uprawnieniami, jakie daje ustawa o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych — w tym z rekompensatą za koszty odzyskiwania należności, należną niezależnie od odsetek za opóźnienie. Szybkie zabezpieczenie majątku dłużnika zwiększa realne szanse na odzyskanie pieniędzy, zanim sprawa w ogóle trafi na wokandę, a w połączeniu z konsekwentną windykacją znacząco skraca dystans między wystawieniem faktury a jej faktyczną zapłatą.
W kancelarii Tabert Przyniczka na co dzień zajmujemy się windykacją należności przedsiębiorców, w tym wnioskami o zabezpieczenie roszczeń z transakcji handlowych. Jeżeli kontrahent zwleka z zapłatą faktury od kilku miesięcy, skontaktuj się z nami — sprawdzimy, czy Twoja sprawa spełnia warunki uproszczonego zabezpieczenia, i pomożemy odzyskać należność możliwie szybko.